HDL-cholesterol: normaalwaarden en wat een te lage HDL-waarde betekent

Cholesterol lost niet op in bloed en reist daarom verpakt in lipoproteïnen: bolletjes met een vettige kern en een eiwitmantel. HDL staat voor high-density lipoprotein, het kleinste en dichtste type. De bepaling meet niet die deeltjes zelf, maar de hoeveelheid cholesterol die erin zit. Dat onderscheid is belangrijker dan het lijkt: de uitslag zegt iets over de lading, niet over het aantal deeltjes en niet over hoe goed ze hun werk doen.

HDL-deeltjes zijn de ophaaldienst van het cholesteroltransport. Ze nemen cholesterol op uit cellen in het lichaam, inclusief de schuimcellen in een beginnende plaque in de vaatwand, en leveren het af bij de lever, die het via de gal afvoert. Dit heet omgekeerd cholesteroltransport en het is de reden dat een hoog HDL decennialang als beschermend werd gezien.

De uitslag staat in Nederland in mmol/l. Anders dan bij LDL drukt het laboratorium hier alleen een ondergrens af, geen bovengrens, en die ondergrens verschilt per geslacht: 1,0 mmol/l voor mannen en 1,2 mmol/l voor vrouwen. Dat verschil is fysiologisch. Vrouwen hebben door oestrogeen gemiddeld een hoger HDL, en daarom ligt de lat voor hen hoger. Praktisch gevolg: een waarde van 1,1 mmol/l is bij een man normaal en bij een vrouw te laag. Vergelijk uw getal dus niet zomaar met dat van uw partner.

Eén samenhang moet u kennen om de uitslag te kunnen lezen: HDL beweegt tegengesteld aan triglyceriden. Een transporteiwit ruilt cholesterol uit de HDL-deeltjes tegen triglyceriden uit de vetrijke deeltjes. Het HDL-deeltje raakt daardoor volgeladen met triglyceriden, verliest cholesterol en wordt sneller opgeruimd. Wie veel triglyceriden in het bloed heeft, houdt dus vrijwel automatisch een laag HDL over. Een laag HDL is in de praktijk zelden een op zichzelf staand probleem; het is meestal de schaduw van een verhoogde triglyceridenwaarde en van insulineresistentie daarachter.

U hoeft voor een HDL-bepaling niet nuchter te zijn. HDL verandert nauwelijks na een maaltijd, in tegenstelling tot triglyceriden.

Bijna elke pagina over HDL zegt hetzelfde: HDL is het goede cholesterol en hoe hoger, hoe beter. Beide helften van die zin zijn onjuist, en juist daarom is dit de belangrijkste sectie van deze pagina.

Hoger is niet altijd beter. Het verband tussen HDL en de totale sterfte is niet rechtlijnig maar U-vormig. In twee grote Deense bevolkingsonderzoeken, samen ruim 116.000 mannen en vrouwen, lag de laagste sterfte rond een HDL van ongeveer 1,9 mmol/l bij mannen en ongeveer 2,4 mmol/l bij vrouwen. Daarboven draait de curve om: mannen met een HDL vanaf 3,0 mmol/l hadden een ruwweg tweemaal zo hoge sterfte, vrouwen vanaf 3,5 mmol/l ongeveer anderhalf keer zo hoog. Een extreem hoog HDL is dus geen certificaat van gezondheid en verdient een gesprek met uw arts, geen felicitatie.

HDL is een meter, geen knop. Als een hoog HDL beschermt, dan zou HDL verhogen moeten helpen. Dat is uitgebreid geprobeerd en het werkte niet. Middelen die het transporteiwit CETP remmen, verhoogden HDL met tientallen procenten en verlaagden het aantal hartinfarcten niet; de eerste in die klasse gaf zelfs meer sterfte. Nicotinezuur verhoogde HDL, maar leverde bovenop een statine geen winst op en gaf wel meer bijwerkingen. Erfelijkheidsonderzoek wijst dezelfde kant op: mensen die van nature een genetische variant dragen die HDL verhoogt, hebben daardoor geen lagere kans op een hartinfarct, terwijl dat voor LDL-verlagende varianten wel geldt.

Wat betekent dat? Dat een laag HDL geen oorzaak is, maar een signaal. HDL is laag omdat er iets anders speelt: visceraal vet, insulineresistentie, roken, te weinig beweging, of hoge triglyceriden. Díe factoren dragen het risico. Wie zich blindstaart op het HDL-getal, behandelt de thermometer in plaats van de koorts.

Wat u er dan wel mee doet. Gebruik HDL als context bij de rest van uw panel. Een laag HDL naast hoge triglyceriden en een verhoogde nuchtere glucose tekent samen een metabool patroon dat wel degelijk risicovol is. Een laag HDL verhoogt bovendien de cholesterol/HDL-ratio, die in Nederlandse risicotabellen wordt gebruikt. Maar de waarden die het risico het scherpst voorspellen zijn LDL, non-HDL-cholesterol en ApoB, het aantal risicodragende deeltjes. Uw HDL zegt daar niets over.

En tot slot: er is geen doelwaarde voor HDL. Uw arts stelt geen HDL-streefwaarde, zoals dat voor LDL wel gebeurt, omdat er geen behandeling bestaat waarvan bewezen is dat HDL verhogen uw risico verlaagt.

HDL wordt vrijwel nooit los bepaald. Het hoort in een lipidenprofiel, samen met totaal cholesterol, LDL en triglyceriden, en die combinatie is precies wat de uitslag interpreteerbaar maakt.

U hoeft niet nuchter te zijn. HDL verschuift na een maaltijd nauwelijks, meestal minder dan een tiende mmol/l. Voor triglyceriden ligt dat anders, en omdat een niet-nuchtere triglyceridenwaarde het berekende LDL kan opblazen, kan uw arts alsnog om een nuchtere herhaling vragen. Voor het HDL-getal zelf maakt het tijdstip weinig uit.

Stel het bloedprikken uit tot enkele weken na een infectie, een operatie of een hartinfarct. Het hele lipidenprofiel zakt dan tijdelijk weg en geeft een te gunstig beeld van uw gewone situatie.

Een bepaling is zinvol bij een periodieke controle van uw hart- en vaatrisico, bij een familiaire belasting, bij overgewicht, diabetes of een hoge bloeddruk, bij het volgen van een leefstijlverandering, en wanneer u wilt weten wat er achter een eerder afwijkende cholesteroluitslag zit. Vindt u een laag HDL, kijk dan eerst naar oorzaken buiten de leefstijl om: diabetes en insulineresistentie, nier- of leveraandoeningen, fors alcoholgebruik, en geneesmiddelen. Ook een TSH-bepaling hoort bij een onverwacht afwijkend lipidenprofiel, omdat een traag werkende schildklier het cholesterol beïnvloedt. Meld daarnaast altijd het gebruik van androgenen of anabole steroïden: die verlagen HDL sterk.

Onderstaande tabel laat zien hoe HDL zich in verschillende groepen en onder verschillende invloeden gedraagt. Het zijn richtingen, geen afkapwaarden.

Eén meting is een momentopname. Laat een afwijkende uitslag herhalen voordat u er conclusies aan verbindt, bij voorkeur in hetzelfde laboratorium.