Lipoproteïne a: wat zegt Lp(a) over jouw hartgezondheid?

Deze bepaling meet hoeveel Lp(a) er in uw bloed circuleert. Een Lp(a)-deeltje is in de kern een LDL-deeltje: een lading cholesterol, omhuld door precies één molecuul apolipoproteïne B. Daaraan zit echter nog een tweede eiwit vastgeklonken, apolipoproteïne(a). Dat eiwit lijkt sterk op plasminogeen, de stof die betrokken is bij het oplossen van bloedstolsels. Die dubbelrol maakt Lp(a) ongunstig: het deeltje kan zich in de vaatwand nestelen zoals LDL dat doet, draagt ontstekingsbevorderende vetten mee, en bemoeilijkt daarnaast de afbraak van stolsels.

De hoeveelheid Lp(a) in uw bloed wordt vrijwel volledig bepaald door het LPA-gen. Doorslaggevend is het aantal zogeheten KIV-2-herhalingen in dat gen: hoe minder herhalingen, hoe kleiner het apo(a)-eiwit en hoe meer Lp(a) de lever afgeeft. Die aanleg krijgt u van uw ouders mee en verklaart meer dan 90 procent van het verschil tussen mensen. Uw waarde staat daarmee al vast voordat u ook maar één keuze over uw leefstijl heeft gemaakt.

Over de eenheden is een waarschuwing op zijn plaats. Het laboratorium rapporteert Lp(a) in g/l, een massa-eenheid, net als het internationaal gebruikelijke mg/dl: 0,30 g/l komt exact overeen met 30 mg/dl. Internationaal gaat de voorkeur echter uit naar nmol/l, omdat die eenheid het aantal deeltjes telt in plaats van hun gewicht. En omdat het apo(a)-eiwit bij de ene persoon veel groter is dan bij de andere, weegt eenzelfde aantal deeltjes niet bij iedereen evenveel. Een vaste omrekenfactor tussen mg/dl en nmol/l bestaat daarom niet: die eenheden zijn niet onderling uitwisselbaar. Vergelijk uitslagen dus alleen binnen dezelfde eenheid, en bij voorkeur binnen hetzelfde laboratorium.

Lp(a) is een onafhankelijke en causale risicofactor voor hart- en vaatziekten. Genetisch onderzoek laat zien dat mensen die van nature een hoog Lp(a) hebben vaker een hartinfarct of een vernauwing van de kransslagaders krijgen, ook wanneer hun cholesterol, bloeddruk en leefstijl verder in orde zijn. Dat verklaart een patroon dat veel mensen herkennen: een schijnbaar keurig lipidenprofiel, en toch een sterke familiegeschiedenis van hartziekte op jonge leeftijd.

Het risico neemt geleidelijk toe met de hoogte van de waarde. Er bestaat geen scherpe grens waaronder u veilig bent en waarboven u dat niet bent, en daarom hanteert de Europese richtlijn oriënterende categorieën in plaats van één harde afkapwaarde. Ongeveer één op de vijf mensen zit boven de grens die als verhoogd geldt, wat Lp(a) tot een van de meest voorkomende erfelijke risicofactoren voor hart- en vaatziekten maakt. Bij zeer hoge waarden is het levenslange risico vergelijkbaar met dat van mensen met erfelijk verhoogd cholesterol.

Lp(a) hangt bovendien niet alleen samen met dichtslibbende slagaders. Het is ook zelfstandig geassocieerd met verkalking en vernauwing van de aortaklep, een verband dat op de meeste voorlichtingspagina's ontbreekt maar dat de klinische betekenis van deze waarde verbreedt.

Het belangrijkste is wat u met die informatie doet. Statines verlagen Lp(a) niet; ze verhogen de waarde zelfs licht. PCSK9-remmers verlagen Lp(a) met ongeveer een kwart. Er zijn daarnaast gerichte medicijnen in ontwikkeling die de aanmaak van Lp(a) veel sterker remmen, maar van geen enkel middel is tot nu toe aangetoond dat het verlagen van Lp(a) ook daadwerkelijk minder hartinfarcten oplevert. Die uitkomststudies lopen nog. Veelbelovend is dus niet hetzelfde als bewezen.

Een verhoogd Lp(a) is daarom vandaag vooral een reden om de risicofactoren die u wél kunt beïnvloeden strenger aan te pakken: het aantal atherogene deeltjes in uw bloed, af te lezen aan ApoB en non-HDL-cholesterol, uw bloeddruk, roken en uw bloedsuikerregulatie. Uw arts bepaalt samen met u wat dat concreet betekent.

Tot slot de familie. Omdat Lp(a) via één gen wordt doorgegeven, heeft elk eerstegraads familielid van iemand met een hoge waarde ongeveer 50 procent kans dezelfde aanleg te hebben. Bespreek met uw arts of het zinvol is dat in uw familie ter sprake te brengen.

Voor Lp(a) geldt een advies dat bij vrijwel geen enkele andere bloedwaarde bestaat: laat het minstens één keer in uw leven meten. De Europese consensusverklaring uit 2022 beveelt dat aan voor iedere volwassene. De reden is eenvoudig: de waarde ligt genetisch vast, verandert daarna nauwelijks en hoeft dus niet periodiek te worden gecontroleerd. Eén bepaling levert een getal op dat de rest van uw leven meegaat.

Er is extra reden om te meten wanneer er in uw familie op jonge leeftijd hart- of vaatziekten voorkomen, wanneer u zelf al een hart- of vaatziekte heeft, wanneer er sprake is van erfelijk verhoogd cholesterol, of wanneer bij een eerstegraads familielid een verhoogd Lp(a) is gevonden.

U hoeft niet nuchter te zijn: Lp(a) verandert nauwelijks na een maaltijd. Vermijd wel meten tijdens of vlak na een acute ontsteking, een infectie, een operatie of een ziekenhuisopname, want Lp(a) gedraagt zich deels als een acutefase-eiwit en kan dan tijdelijk hoger uitvallen. Ook een sterk verminderde nierfunctie, het nefrotisch syndroom en een traag werkende schildklier kunnen de waarde optillen; een leverziekte verlaagt hem juist. Bij vrouwen stijgt Lp(a) na de overgang doorgaans licht.

De onderstaande categorieën komen uit de Europese consensus en zijn oriënterend bedoeld, niet als afkapwaarde.

De kolommen mg/dl en nmol/l staan naast elkaar, maar zijn nadrukkelijk niet inwisselbaar. De nmol/l-getallen zijn slechts een ruwe indicatie, omdat de omrekening per persoon verschilt met de grootte van het apo(a)-eiwit. Houd er daarnaast rekening mee dat de gemiddelde Lp(a)-waarde per herkomst sterk verschilt: mensen met een Afrikaanse achtergrond hebben van nature een aanzienlijk hogere mediane waarde dan mensen met een Europese of Zuid-Aziatische achtergrond. Dezelfde uitslag kan daardoor bij twee mensen iets anders betekenen. Laat de waarde altijd door een arts in uw persoonlijke risicoprofiel plaatsen.