ASAT waarde: wat dit leverenzym over uw lever en spieren zegt

De test meet hoeveel ASAT er in uw bloed zit, in units per liter (u/l). ASAT staat voor aspartaat-aminotransferase. Op oudere uitslagen heet hetzelfde enzym SGOT.

Het enzym ASAT doet zijn werk binnenin de cel. Het verplaatst daar een aminogroep tussen twee stoffen. Uw lichaam heeft die stap nodig om aminozuren tot brandstof om te bouwen. Zolang een cel heel is, blijft het enzym netjes binnen. Zodra levercellen beschadigd raken, lekt ASAT naar buiten. Het komt dan in de bloedbaan terecht.

De uitslag zegt dus iets over celschade. Maar hij zegt niet waar die schade zit. ASAT komt namelijk uit veel weefsels tegelijk: uit levercellen, uit skeletspieren, uit de hartspier, uit de nieren, uit hersenweefsel en uit rode bloedcellen. De bepaling telt alleen op hoeveel ASAT er in totaal circuleert.

Daarom wordt ASAT vrijwel nooit los aangevraagd. Meestal staat het op de uitslag naast ALAT, gamma-GT, alkalische fosfatase en bilirubine. ALAT zit veel sterker in de lever geconcentreerd en is daardoor leverspecifieker. Is uw ASAT hoger dan ALAT, dan wijst dat vaak naar spier in plaats van lever.

Die vier waarden samen vertellen het verhaal dat ASAT alleen niet kan vertellen.

Een verhoogde ASAT waarde betekent dat er ergens cellen kapotgaan. Het is geen diagnose. De vraag is niet of er iets mis is, maar welk weefsel dit levert.

Een verhoogde ASAT waarde heeft verschillende oorzaken, en ze verschillen sterk in hoe vaak ze voorkomen.

Spierinspanning staat bovenaan. Zware, ongewone of afremmende training laat ASAT dagenlang stijgen. Bij ongetrainde mannen die eenmalig zwaar krachttrainden, klommen de transaminasen naar waarden die op leverziekte lijken. Na zeven dagen waren ze nog steeds verhoogd. Gamma-GT en bilirubine bewogen in datzelfde onderzoek niet mee. Dat is de tell: ASAT omhoog, gamma-GT normaal en CK omhoog wijst naar spier.

Overmatig alcoholgebruik is de tweede. Alcohol verhoogt ASAT en verschuift bovendien de verhouding met ALAT.

Leververvetting is de derde, en in Nederland de meest voorkomende reden voor een licht verhoogde uitslag zonder klachten.

Medicijnen volgen daarna. Sommige medicijnen belasten de lever, en bepaalde medicijnen doen dat pas na weken. Kruidenpreparaten en supplementen horen in dezelfde categorie.

De bloedafname zelf sluit de rij. Rode bloedcellen zitten vol ASAT, dus schade in het buisje tilt de uitslag op zonder dat u iets mankeert.

De hoogte helpt bij het sorteren. Een licht verhoogde waarde, drie tot vijf keer de bovengrens, heeft vaak geen betekenis of past bij alcohol of spierschade. Een sterk verhoogde waarde, meer dan tien keer de bovengrens, wijst bijna altijd op een acute virale hepatitis. De waarden blijven dan twee tot zes maanden verhoogd.

Creatinekinase is de scheidsrechter. Dit enzym komt vrijwel alleen uit spierweefsel. Is CK duidelijk mee omhoog gegaan, dan komt uw ASAT uit uw spieren.

De De Ritis-ratio voegt een tweede laag toe. Bij de meeste aandoeningen van de lever zoals hepatitis ligt ALAT hoger dan ASAT en blijft de ratio onder 1. Een ratio boven 2 met een verhoogd gamma-GT is het klassieke alcoholpatroon. Alcohol put namelijk pyridoxaal-5-fosfaat uit, en ALAT heeft dat harder nodig dan ASAT. Bij leververvetting begint de ratio onder 1 en kruipt hij omhoog naarmate er meer bindweefsel ontstaat. Een ratio die over jaren stijgt zegt daarom meer dan één meting.

Let op de valkuil: ook zuivere spierschade geeft een hoge ratio. Daarom horen gamma-GT en CK er altijd naast.

ASAT staat standaard op een leverpanel. Uw huisarts vraagt zo'n panel meestal aan bij klachten die bij de lever kunnen passen, bij het volgen van medicijnen die de lever kunnen belasten, of als onderdeel van een bredere gezondheidscheck.

Er is één voorbereidingsregel die er echt toe doet. Doe geen zware of ongewone training in de 48 tot 72 uur voor de bloedafname. Een eerste CrossFit-les, een zware beendag of een halve marathon kan uw ASAT waarde dagenlang optillen. Wie toch kort daarvoor hard heeft getraind, kan dat het beste melden bij de bloedafname en de bepaling later herhalen, in plaats van te schrikken van een uitslag die het lichaam zelf verklaart.

Een herhaalmeting is sowieso vaak informatiever dan één momentopname. Enzymwaarden schommelen, en de richting waarin een waarde beweegt zegt meer dan de waarde zelf.

Wordt ASAT verhoogd gevonden, dan is de logische vervolgstap niet nog een ASAT-bepaling maar de context eromheen: ALAT, gamma-GT en CK. Die drie samen wijzen meestal aan of het om spier, om galafvoer of om levercellen gaat. Bespreek een afwijkende uitslag altijd met uw huisarts, ook als u zelf een verklaring denkt te hebben.