Alkalische fosfatase in het bloed

De bepaling meet de totale activiteit van alkalische fosfatase in uw bloed, uitgedrukt in u/l. Totaal is hier een belangrijk woord. Elk weefsel maakt een net iets andere variant van hetzelfde enzym, een iso-enzym, en de standaardbepaling telt die varianten bij elkaar op. Ze worden niet apart gemeten.

Bij volwassenen doen twee iso-enzymen ertoe. Het leveriso-enzym zit vooral in het epitheel van de kleine galgangen. Het botiso-enzym komt uit osteoblasten, de cellen die nieuw bot aanleggen. Daarnaast bestaat er een darmvorm, en tijdens de zwangerschap maakt de placenta een eigen variant.

Dat verklaart waarom de normale waarde zo sterk meebeweegt met leeftijd en geslacht. Hoe actiever het bot, hoe hoger de uitslag. Een kind in de groei heeft geen leverprobleem omdat het getal boven een volwassen bovengrens ligt.

De Nederlandse referentiewaarden komen uit NUMBER, het harmonisatieproject van de NVKC. Voor mannen tussen 19 en 50 jaar loopt de band van 45 tot 128 u/l. Voor vrouwen in dezelfde leeftijdsgroep loopt die van 38 tot 123 u/l.

Boven de vijftig stijgen beide banden weer. Laboratoria hanteren hun eigen grenzen, dus de waarden op uw eigen uitslag zijn altijd leidend.

De belangrijkste taak van deze uitslag is niet om iets aan te tonen. Ze is om een vraag te stellen: komt deze verhoging uit de lever of uit het bot. Zolang die vraag openstaat, betekent het getal op zichzelf weinig.

Gamma-GT beantwoordt haar meestal. Dat enzym zit wel in de lever en de galwegen, maar niet in bot. Twee patronen volgen daaruit. Zijn alkalische fosfatase en gamma-GT allebei verhoogd, dan ligt een oorzaak in de lever of de galwegen voor de hand.

Is alkalische fosfatase verhoogd terwijl gamma-GT normaal blijft, dan wijst dat richting het bot of richting een gewone fysiologische verklaring.

Dat is de ene vuistregel die elke lezer van deze pagina zou moeten meenemen. Ze verklaart ook waarom een arts zelden op dit enzym alleen afgaat.

De leverkant is bovendien van een ander type dan bij ALAT en ASAT. Die twee lekken uit beschadigde levercellen. Alkalische fosfatase stijgt vooral wanneer de galafvoer stokt.

Galstenen die de galgang afsluiten horen daarbij, net als cholestase door medicijnen. Amoxicilline met clavulaanzuur is daarvan het klassieke voorbeeld. Bij zo'n patroon stijgt het directe bilirubine vaak mee.

De botkant kent zijn eigen lijst. Een botbreuk die geneest verhoogt de waarde tijdelijk. Een vitamine D-tekort en osteomalacie doen dat ook, doordat de botombouw versnelt.

Hetzelfde geldt bij een te snel werkende schildklier. De ziekte van Paget geeft klassiek een sterk verhoogde waarde bij een verder normaal panel.

Alkalische fosfatase zit standaard in vrijwel elk leverpanel. De meeste mensen komen de uitslag dus tegen zonder er ooit om gevraagd te hebben. Ze stond eenvoudig op de lijst.

Gericht aanvragen gebeurt in een paar situaties. Bij klachten die op een galwegprobleem kunnen wijzen, zoals aanhoudende jeuk, een gele verkleuring van huid of oogwit, of ontkleurde ontlasting.

Bij botpijn die niet bij een bekende blessure past. En bij controle van een leveraandoening of een botaandoening die al bekend is.

De test wordt vrijwel nooit alleen gedaan, en dat is opzet. Zonder gamma-GT ernaast kan een verhoogde waarde niet worden geplaatst. Vraag hem dus samen aan met de andere leverwaarden.

Over nuchter zijn bestaat een misverstand. Voor deze bepaling alleen hoeft u meestal niet nuchter te zijn. Er is wel een reden om het toch te doen.

De darmvorm van het enzym stijgt enkele uren na een vette maaltijd bij mensen met bloedgroep O of B die uitscheider zijn. Dat is een goedaardige verklaring voor een licht verhoogde uitslag. Een nuchtere afname haalt die ruis eruit.

Worden er tegelijk andere waarden bepaald, volg dan de instructies bij dat onderzoek.