TSH waarde

Een TSH-bepaling meet hoeveel schildklierstimulerend hormoon er in uw bloed circuleert. Het hormoon TSH komt uit de hypofyse, een kliertje onder in de hersenen. De hypofyse maakt TSH en stuurt daarmee de schildklier aan. De schildklier maakt vervolgens de hormonen T4 en T3.

De terugkoppeling tussen die twee is log-lineair, niet recht evenredig. Een kleine daling van vrij T4 geeft een veel grotere stijging van TSH. Daardoor is TSH de gevoeligste enkele test voor schildklierziekte. Dat verklaart ook iets wat vaak verwarring geeft. TSH kan al ver buiten de referentie liggen terwijl vrij T4 nog normaal is.

De richting is tegengesteld aan wat de meeste mensen verwachten. Werkt de schildklier te traag, dan trekt de hypofyse harder en stijgt TSH. Maakt de schildklier juist te veel hormoon, dan valt het signaal weg en daalt TSH. Een hoge waarde wijst dus op een trage schildklier. Een lage waarde wijst op een snel werkende schildklier.

De afname gebeurt met een gewone bloedafname uit de arm. Nuchter zijn is niet nodig. De eenheid staat op uitslagen als mE/l, mU/l of mIU/l. Dat zijn dezelfde eenheden met een andere schrijfwijze. TSH wordt zelden alleen beoordeeld. Vrij T4 hoort er bijna altijd bij, omdat pas de combinatie het beeld compleet maakt.

TSH is de test waarmee schildklierziekte in Nederland vrijwel altijd begint. Dat komt door de log-lineaire terugkoppeling: de hypofyse versterkt een kleine verandering tot een grote. Het is tegelijk de test die het vaakst verkeerd wordt gelezen. Vier misverstanden komen steeds terug.

Het eerste is de richting. Veel mensen lezen een hoge waarde als een te snel werkende schildklier. Het omgekeerde is waar. Een TSH te hoog betekent dat de hypofyse harder moet trekken. Dat gebeurt juist als de schildklier te weinig hormoon aanmaakt.

Het tweede is het verschil tussen subklinisch en manifest. Subklinische hypothyreoïdie is een TSH boven de bovengrens bij een normaal vrij T4. Subklinische hyperthyreoïdie is een TSH onder de ondergrens bij een normaal vrij T4 én vrij T3. Manifest betekent dat het schildklierhormoon zelf buiten de range ligt. Die vier woorden bepalen hoe een arts uw uitslag weegt.

Het derde is leeftijd. De bovengrens van TSH stijgt met de jaren. In NHANES III liep de 97,5e percentiel op van 3,56 mE/l bij twintigers naar 7,49 mE/l boven de tachtig. Bij één vaste labgrens wordt daardoor een deel van de ouderen ten onrechte als subklinisch hypothyreoot bestempeld. Naar schatting viel zeventig procent van hen binnen de eigen leeftijdsspecifieke range.

Deze getallen komen uit onderzoek, niet uit de referentiekolom van het laboratorium. Zij verklaren waarom een arts bij een oudere lezer soms niets doet met een licht verhoogde waarde.

Het vierde is dat TSH niet altijd bruikbaar is. Bij ziekte van de hypofyse klopt het signaal per definitie niet. Ook kort na behandeling van een te snel werkende schildklier blijft TSH nog maanden onderdrukt. Tijdens ernstige ziekte en bij bepaalde stoorstoffen in het bloed is de uitslag evenmin betrouwbaar.

TSH wordt aangevraagd bij klachten die bij een trage of snelle schildklier passen. Denk aan aanhoudende vermoeidheid, gewichtsverandering, kouwelijkheid, hartkloppingen of een veranderde stemming. Ook bij een onverklaarde verandering in de menstruatiecyclus is het een logische eerste stap.

Het tijdstip doet ertoe, en meer dan bij de meeste bloedwaarden. TSH piekt 's nachts tussen 02:00 en 04:00 uur en zakt in de vroege middag. De variatie binnen één persoon over een etmaal is ongeveer 31 procent. Ter vergelijking: voor de schildklierhormonen zelf is dat 4 tot 7 procent.

Dat verschil is klinisch merkbaar. In onderzoek onder mensen met subklinische hypothyreoïdie lag de mediane TSH 's ochtends op 5,83 mE/l. 's Middags lag diezelfde mediaan op 3,79 mE/l. Ongeveer de helft van de gevallen was op de middagafname niet meer als afwijkend te herkennen. Prik daarom bij herhaling steeds rond hetzelfde tijdstip.

Na een dosisaanpassing van schildkliermedicatie duurt het 6 tot 8 weken voor TSH een nieuw evenwicht bereikt. Eerder hercontroleren geeft een getal dat nog onderweg is.

In de zwangerschap gelden andere grenzen. hCG stimuleert de TSH-receptor, waardoor TSH in het eerste trimester fysiologisch daalt.

De ATA-richtlijn van 2017 laat de oude grens van 2,5 mE/l los. Ontbreken lokale trimesterranges, dan wordt de ondergrens ongeveer 0,4 mE/l verlaagd en de bovengrens ongeveer 0,5 mE/l. Bespreek een afwijkende waarde in de zwangerschap altijd met uw verloskundige of arts.