Ferritine waarde: normaalwaarden en betekenis

Ferritine is een eiwit dat ijzer opslaat. Elk ferritinemolecuul kan een grote hoeveelheid ijzeratomen binden en veilig wegbergen, vooral in de lever, de milt en het beenmerg. Een klein deel van dat ferritine lekt naar het bloed, en juist dat deel meten we. De ferritine waarde in uw bloed is dus een afspiegeling van hoeveel ijzer er in uw lichaam is opgeslagen.

Dat maakt ferritine iets anders dan de andere ijzerwaarden. Het serumijzer laat zien hoeveel ijzer er op het moment van de bloedafname in uw bloed rondgaat; dat getal schommelt sterk over de dag en na een maaltijd. Transferrine is het transporteiwit dat ijzer door het bloed vervoert, en de transferrinesaturatie geeft aan welk deel van die transportcapaciteit daadwerkelijk bezet is. Ferritine beantwoordt de vraag hoeveel ijzer u in reserve heeft, niet hoeveel er onderweg is.

De uitslag wordt uitgedrukt in microgram per liter (µg/l). Onderstaande band is de referentierange van het laboratorium dat onze bepalingen uitvoert.

Die ondergrens ligt bij vrouwen lager omdat het referentiecohort waaruit hij is afgeleid menstruerende vrouwen bevat, die structureel ijzer verliezen. Het is een beschrijving van wat gangbaar is in die groep, geen uitspraak dat een lagere voorraad bij vrouwen wenselijk of gezond is.

Twee landelijke bronnen, de Nederlandse Vereniging voor Klinische Chemie en de richtlijn hereditaire hemochromatose, geven bewust géén universele ferritine-referentiewaarde. De reden is dat de meetmethode per laboratorium verschilt, en het verschil is niet klein: op een ander platform wordt bijvoorbeeld 15 tot 200 µg/l voor mannen aangehouden. Beide bronnen adviseren daarom de waarden van het uitvoerende laboratorium te gebruiken. Houd dus altijd de referentiewaarden aan die op uw eigen labverslag staan.

De belangrijkste eigenschap van ferritine is ook de eigenschap die het vaakst wordt gemist: ferritine is een acutefase-eiwit. Bij een infectie, een ontsteking, leverschade, overmatig alcoholgebruik, overgewicht, een auto-immuunziekte of een kwaadaardige aandoening stijgt het ferritine, volledig los van hoeveel ijzer u werkelijk in voorraad heeft. Een normaal of zelfs hoog ferritine sluit een ijzertekort daarom niet uit zolang er ontsteking in het spel is. Dat is de reden dat ferritine standaard samen met een CRP hoort te worden beoordeeld: zonder die tweede waarde is een normaal ferritine niet geruststellend.

De drempels die artsen gebruiken volgen die logica. Zonder ontsteking houdt de Wereldgezondheidsorganisatie bij volwassenen een ferritine onder 15 µg/l aan als bewijs van een ijzertekort. Is er wél ontsteking, dan adviseert diezelfde organisatie de grens te verhogen naar 70 µg/l, juist omdat de ontsteking de waarde kunstmatig optilt. De NHG-Standaard Anemie werkt met een derde set: onder 15 µg/l bevestigt een ijzergebreksanemie, boven 100 µg/l sluit die uit, en alles daartussen is een grijze zone waarin aanvullende gegevens nodig zijn.

Er is nog een reden waarom de losse waarde weinig zegt. Uw ijzervoorraad raakt leeg vóórdat uw bloedbeeld verandert. U kunt dus een duidelijk verlaagd ferritine hebben bij een volstrekt normaal hemoglobine. In de literatuur wordt vaak een klinische grens van 30 µg/l genoemd voor een lege voorraad, met een hoge betrouwbaarheid, en die grens ligt merkbaar boven de 15 µg/l waarmee bloedarmoede wordt vastgesteld. Iemand met een laag hb en iemand met een normaal hb kunnen dus allebei een echt ijzertekort hebben.

Daarom hoort ferritine in een panel en niet alleen. De volledige set is ferritine, serumijzer, transferrine, transferrinesaturatie en CRP. De transferrinesaturatie is daarbij de ontsnappingsroute uit de acutefase-val: een saturatie onder 20 procent ondersteunt een ijzertekort ook wanneer het ferritine door ontsteking is opgetrokken. Zonder die combinatie is een enkele ferritine waarde vooral een aanleiding tot vervolgonderzoek, geen conclusie.

Ferritine is zinvol wanneer er klachten zijn die bij een lege ijzervoorraad passen: aanhoudende vermoeidheid, kortademigheid bij inspanning, duizeligheid, haaruitval, rusteloze benen of een verminderd uithoudingsvermogen. Het is ook zinvol wanneer een eerder bloedbeeld al iets liet zien, bijvoorbeeld een laag hb of kleine rode bloedcellen, en de vraag is of ijzer daarachter zit.

De timing van de afname bepaalt hoe bruikbaar de uitslag is, meer dan bij de meeste andere bloedwaarden. Omdat ferritine een acutefase-eiwit is, tilt elke ontstekingsreactie de waarde tijdelijk op. Meet daarom bij voorkeur niet binnen enkele weken na een infectie, een operatie of een periode van zware lichamelijke belasting. Een uitslag die in zo'n periode is afgenomen kan een echt tekort maskeren. Twijfelt u, laat de bepaling dan herhalen wanneer de CRP weer genormaliseerd is.

Ferritine zelf is niet gebonden aan een tijdstip van de dag of aan een cyclusdag, en u hoeft er niet nuchter voor te zijn. Dat is een verschil met het serumijzer, dat wel over de dag schommelt en daarom vaak in de ochtend wordt geprikt. Wordt het hele ijzerpaneel bepaald, dan is de ochtend dus de praktische keuze.

Vraag de bepaling zo mogelijk samen met CRP aan. Zonder ontstekingswaarde ernaast is een normale of verhoogde ferritine waarde eenvoudigweg niet te duiden, en dan moet er alsnog een tweede keer geprikt worden.